کتابهایی برای مطالعه آزادِ طلاب
فهرست کتابهایی جهت مطالعات جنبی و غیر درسی
برای دانشپژوهان دوره مقدمات و سطح حوزه علمیه
معرفی و پیشنهاد از:
استاد محمد حسین ملک زاده
نکات و توضیحات مقدماتی:
نخست – کتابهایی که نامشان را در این مجموعه مشاهده مینمایید در قالب سه گروه، دسته بندی شدهاند:
الف. کتابهایی برای همیشه (کتب مقدس اسلامی با شرحی مختصر یا ترجمهای روان)؛
ب. کتابهایی برای مطالعه آهسته و پیوسته (اندک اندک و جرعه جرعه)؛
ج. کتابهایی برای حدّاقل یک بار خواندن.
دوم – این فهرست، پیشنهادی برای مطالعه کتابهایی است که خواندن آنها برای هر طلبهای، در حدّ مقدمات و سطح، لازم به نظر میرسد. گرچه قاعدتاً زمان مطالعه کتابهای دسته اول و دوم این فهرست (گروه «الف» و «ب») به سالهای تحصیل در مقطع مقدّمات و سطح حوزه، محدود نمیشود و لازم است مطالعه آنها را – و لو برای چندمین بار – در هنگام تحصیل در سطوح و مقاطع بالاتر نیز پیگرفت.
سوم – کتابهایی که در این فهرست آمدهاند غالباً جنبه مطالعهای دارند و لذا در حالت عادی، طلاب برای فهم آنها، فی الجمله و نه بالجمله، نیازی به استاد نداشته، میتوانند برای برنامه مطالعه آزاد و غیر درسی خویش از این کتابها بهره بگیرند.
چهارم – برای یک طلبه، تلاش مجدّانه به منظور تحصیل و مطالعه کتب و دروس اصلی حوزه و در صورت نیاز، مطالعه کتب مرتبط با دروس اصلی و تقویت کننده آنها همچون شروح، حواشی و ... ، بر هر مطالعه دیگری تقدّم دارد. لذا طلاب با مدیریت زمان و برنامهریزی مناسب، پس از آنکه وقت لازم و کافی برای کار بر روی درسها و بحثهای محوری و اصلیشان را در نظر گرفتند، آنگاه باید به سراغ مطالعات جنبی و غیر درسی بروند و اوقاتی را نیز برای چنین مطالعههایی در نظر بگیرند. گرچه افزون بر ایام درسی، ایام تعطیلات رسمیِ حوزه همچون تابستان نیز فرصتهای بسیار خوبی جهت مطالعه غیر درسی هستند.
پنجم – مسلّم است که از یک سو، نه میتوان این کتابها را تمامی کتابهای مورد نیاز طلاب جهت مطالعه آزاد و جنبی دانست و نه اینکه میتوان بخشی از آنها را غیر قابل تغییر و غیر قابل جایگزینی به شمار آورد و همانگونه که در بعضی تبصرههایی که در لابهلای فهرست آمده نیز اشاره گردیده است تعدادی از کتابهای این مجموعه، صرفاً مثال و نمونهای از کتابهای ارزشمند در موضوع و عرصه خودشان میباشند و طبیعتاً به راحتی میتوان آنها را با دیگر کتابهای مشابهشان، جایگزین کرد.
ششم – تأکید میشود که این فهرست، جنبۀ حدّاقلی دارد و در حقیقت، نمونه و گلچینی است از یک لیست بلند بالا.
هفتم – چه بسا خواندن این تعداد کتاب، که نامشان در گروه سوم این فهرست (کتابهایی برای حدّاقل یک بار خواندن) آمده است، به عنوان مطالعۀ جنبی در کنار خواندن دروس حوزه به صورتی بایسته و شایسته – یعنی با همه مقدّمات و مؤخّراتی که برای خواندن دروس حوزوی ذکر میگردد همچون پیش مطالعه، مباحثه و غیره – در سنوات تحصیل در مقطع مقدّمات و سطح، برای برخی، کار بسیار سهل و آسانی به نظر آید و از دیدگاه آنان این تعداد کتاب، اندک باشد و افزوده شدن کتابهای دیگری به این مجموعه را لازم بدانند. از طرف دیگر، شاید کسانی هم باشند که خواندن این تعداد کتاب را در اثنای تحصیل در مقاطع یادشده و البته با فرض خوب خواندن دروس حوزوی، امری دشوار و حتی دست نیافتنی قلمداد نمایند. طبیعی است که این موضوع، کاملاً شخصی بوده، بستگی تامّ و تمامی به میزان آمادگی و گیرایی ذهنی، سرعت مطالعه، میزان اشتغال به امور مختلف، شرایط ویژه زندگی فردی و خانوادگی و چگونگی برنامه ریزی و مدیریت زمانِ هر شخص دارد.
امّا به هر روی ، گروه اوّل میتوانند بنابر نیاز، سلیقه و علاقۀ مطالعاتی و تحقیقاتی خود، و اهداف، آرمانها و آینده علمی و تخصصی که برای خود در نظر گرفتهاند کتابهای دیگری را با همین موضوعات و یا با موضوعات دیگر، به این فهرست بیفزایند و در مقابل، گروه دوم نیز در صورت عدم فراهم آمدن شرایط یا عدم امکان برنامه ریزی و مدیریت زمان بهتر و یا عدم توانایی در تغییر رویه و اصلاح و ارتقای شیوه کتابخوانیِ خویش، میتوانند با همان ملاکهایی که برای گروه اوّل گفته شد – همچون توجه به نیاز خود و جامعهشان و سلیقه، علاقه و هدفگذاریهایی که برای آیندهشان انجام دادهاند – به اولویتبندی کتابها و موضوعات مطالعاتی خود بپردازند و بر آن اساس کتابهایی با اولویت و رجحان کمتر را از این لیست، حذف نمایند. واضح است که هر دو گروه برای انجام کار مورد نظرشان – افزودن یا کاستن بعضی کتب یا موضوعات – میتوانند از راهنمایی اساتید و کارشناسان دلسوز نیز استفاده نمایند.
هشتم – بخشی از کتابهای این فهرست – به عنوان فهرست کتابهایی برای مطالعه آزاد و جنبی – تنها برای یک مطالعه مقدّماتی و جهت آشنایی کلّی با یک عرصه، موضوع، فنّ، بحث و رشته علمی مناسب هستند و در حقیقت، هر کدامشان در موضوع خود، حکم یک مدخل و دروازه برای ورود به فضای آن بحث و جهان آن دانش را دارند.
نهم – از آنجا که بسیاری از مؤلّفان و پدیدآورندگان آثاری که در این مجموعه نامشان ذکر شده است از شخصیتهای شناخته شده برای طلاب و فضلاء – و یا حتی برای عموم مردم – میباشند به جهت اختصار، از آوردن القاب و عناوینی نظیر آیةالله، علامه، دکتر و ... برای این بزرگواران اجتناب شده است که همینجا فرصت را مغتنم دانسته، ضمن ارج نهادن به مقام شامخ علمی آنان از محضر مبارکشان عذرخواهی مینماییم.
-----------------------------------------------------------------
فهرست کتابها:
الف – کتابهایی برای همیشه (کتب مقدس اسلامی با شرحی مختصر یا ترجمهای روان)
1 – قرآن حکیم، به همراه یک تفسیر روان و مختصر؛ همانند التفسیر المبین از محمد جواد مَغنیه
تبصره:
تفاسیر مختصری همچون «المصفّی» از ملا محسن فیض کاشانی، «التفسیر الوجیز» (معروف به تفسیر شبّر) از سید عبدالله شُبّر و یا حتی «التفسیر المعین» از محمد هوَیدی نیز میتوانند به عنوان جایگزینی برای تفسیر مبین، در نظر گرفته شوند.
2 – نهج البلاغه، به همراه یک ترجمه روان؛ همانند ترجمه سید جمال الدّین دینپرور
3 – صحیفه سجادیه، به همراه یک ترجمه روان؛ همانند ترجمه توأم با شرحی مختصر از محمد جعفر امامی و محمد رضا آشتیانی (ناشر: اسوه)
-----------------------------------------------------------------
ب – کتابهایی برای مطالعه آهسته و پیوسته (اندک اندک و جرعه جرعه)
1 – المیزان فی تفسیر القرآن (20 جلد) سید محمد حسین طباطبائی
تبصره:
درباره المیزان، به جرأت میتوان گفت که این تفسیر شریف، افزون بر آنکه یکی از بهترین و قویترین تفاسیر در طول تاریخ تفسیرنگاری بر آخرین کتاب الهی میباشد، به تنهایی یک دور اسلامشناسی، آن هم در بالاترین سطوح دقت، استحکام و کمال نیز هست.
2 – تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، کتاب الجهاد (ابواب جهاد النفس و ما یناسبه) شیخ حرّ عاملی
3 – چهل حدیث سید روح الله موسوی خمینی
4 – المراقبات؛ اعمال السنه میرزا جواد آقا ملکی تبریزی
5 – برخی دواوین شعرای بزرگ؛ همچون مثنوی طاقدیس از ملا احمد نراقی
توضیحی درباره کتابهای این قسمت:
باید توجه داشت که ممکن است خواندن بعضی از کتابهای نامبرده در این بخش، با شیوه آهسته و اندک اندک، سالها به طول انجامد و این موضوع، اصلاً نگران کننده نیست زیرا آنچه مهم است همراهی با این کتابها، بودن در خدمت مطالب ارزشمندشان و انس با آنها است، نه به پایان رساندن سریع صفحاتشان.
-----------------------------------------------------------------
ج – کتابهایی برای حدّاقل یک بار خواندن
1 – صراط؛ هدایت تحصیلی طلاب و دانشپژوهان ابوالقاسم علیدوست
2 – میقات سبز مهدی هادوی تهرانی
3 – شیوههای تحصیل و تدریس در حوزههای علمیه (ناشر: بوستان کتاب وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) محمدعلی رضایی اصفهانی
4 – بحثی درباره مرجعیّت و روحانیّت (ناشر: شرکت سهامی انتشار) به قلم جمعی از نویسندگان
تبصره:
این کتاب – بحثی درباره مرجعیّت و روحانیّت – که برای نخستین بار در سال 1341 شمسی منتشر گردیده است حاوی مقالاتی از آقایان سید محمد حسین طباطبایی با 2 نوشتار و مرتضی مطهری با 3 نوشتار و آقایان سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی، سید محمود طالقانی، سید محمد حسینی بهشتی، مهدی بازرگان و سید مرتضی جزائری، هر کدام با یک نوشتار میباشد. گرچه ممکن است ایرادات و اشکالاتی هم نسبت به پارهای از مطالب ارائه شده در برخی مقالات این کتاب، قابل طرح باشد، امّا در مجموع و به رغم گذشت چند دهه از تألیف آن هنوز هم مطالعه بخشهای زیادی از آن برای طلاب، سودمند به نظر میرسد.
5 – فضیلتهای فراموش شده؛ شرح حال حاج آخوند ملا عباس تربتی حسینعلی راشد
6 – دو کلمه حرف کتاب محمد حسین ملکزاده
تبصره:
«دو کلمه حرف کتاب»، حاصل هشت سال تلاش نگارنده در جهت پاسخگویی به پرسشهای جوانان فرهیخته و تحصیل کرده، در نشستهایی در دانشگاهها و دیگر مراکز و مؤسسات علمی و فرهنگی کشور، درباره کتاب و کتابخوانی و معرفی شمار زیادی از اندیشمندان، دانشمندان، پژوهشگران، نویسندگان و شاعران بزرگ و آثار و کتابهای گرانقدرشان در عرصهها و موضوعات مختلف علمی، فکری، فرهنگی و ادبی میباشد. ضمن آنکه مؤسسات فرهنگی و انتشاراتی و ناشران موفقِ بسیاری هم در این کتاب، مورد اشاره قرارگرفتهاند. همچنین به تناسب بعضی از پرسشها و پاسخها، نقدها و بحثهای فرهنگی، هنری، ادبی و علمیِ متنوعی نیز در این کتاب، مطرح شدهاند.
بخشهایی از مطالب کتاب «دو کلمه حرف کتاب» و پرسشها و پاسخهای مندرج در آن در وبنوشتی به همین نام، به نشانی: http://harfeketab.blogfa.com قابل دسترسی هستند.
7 – علوم قرآنی محمد هادی معرفت
تبصره:
کتاب علوم قرآنی، تلخیص و بازنویسی 6 جلدِ نخست کتاب گرانسنگ «التمهید فی علوم القرآن» و نیز «کتاب صیانة القرآن من التحریف»، هر دو از همین مؤلّف، است. لذا علاقمندان به تعمیق و تحقیق در زمینه علوم و تاریخ قرآن و بحث مهمّ عدم تحریف قرآن از دیدگاه شیعه، میتوانند به خود همان دو کتاب – التمهید و صیانة القرآن – مراجعه نمایند.
البته همانطور که بر اهل فن پوشیده نیست، در این گستره، منابع محققانه و تخصصیِ ارزشمند دیگری نیز به وفور وجود دارد.
8 – از تفسیر موضوعی تا نظریه پردازی قرآنی (ترجمه و توضیح بحثهایی از شهید صدر، گردآمده در کتاب «المدرسة القرآنیّه») محمد حسین ملکزاده
9 – المراجعات سید عبدالحسین شرف الدین
10 – ثمّ اهتَدَیت سید محمد تیجانی سماوی
تبصره:
این دو کتاب – المراجعات و ثمّ اهتدیت – بارها به وسیله افراد مختلف، چه به صورت کامل و حتی با تحقیق و تحشیه و چه به شکل ملَخّص، به زبان فارسی ترجمه شدهاند که میتوان از یکی از این ترجمهها استفاده نمود. امّا در عین حال خواندن متن اصلی آنها – به زبان عربی – نیز برای عموم طلاب و فضلای حوزوی نه تنها دشوار نیست بلکه لطف و فواید خاصّ خود را دارد.
11 – الوهّابیّة فی المیزان جعفر سبحانی
تبصره:
از زمان پیدایش فرقه ضالّه وهابیت و شروع رشد و نموّ آن با کمک انگلیسیها تا کنون و به خصوص در سالیان اخیر، کتابها و مقالات پُرشماری به زبانهای مختلف به وسیله علمای مسلمان – اعمّ از شیعه و سنّی – در راستای بررسی انتقادیِ افکار، عقاید و آموزههای این فرقه انحرافی به رشته تحریر درآمده است که یکی از آنها منبع نامبرده – الوهابیة فی المیزان – میباشد.
شایان ذکر است از استاد شیخ جعفر سبحانی تبریزی آثار دیگری نیز در این زمینه به زبانهای فارسی و عربی منتشر گردیده است.
12 – بهائیان (ناشر: مشعر، وابسته به حوزه نمایندگی ولی فقیه در حج و زیارت) سید محمد باقر نجفی
تبصره:
از آنجا که مدتی است این کتاب، تجدید چاپ نشده است و لذا ممکن است در بازار کتاب یافت نشود میتوانید با مراجعه به بعضی کتابخانهها آن را بیابید و مطالعه نمایید و یا در فضای مجازی، متن کامل آن را در قسمت «اعتقادات و پاسخ به شبهات» از کتابخانه تخصصی حج در پایگاه اینترنتی بعثه مقام معظّم رهبری (http://hajj.ir) یا در قسمت کتابخانه پایگاه تبیان (http://www.tebyan.net) ملاحظه فرمایید.
علاوه بر این کتاب که یکی از علمیترین و قابل اعتناترین تألیفات درباره بهائیت است و همچنین کتابهای ارجمند دیگری که با این موضوع منتشر گردیدهاند، فصلنامه تخصصی تاريخ معاصر ايران (http://www.iichs.org) به مدیر مسؤولی آقای محمد حسین طارمی و سردبیری آقای موسی فقیهحقانی نیز از شماره چهل و هفت (پائيز 1387) تا پنجاه (تابستان 1388) به شکل درخوری به این موضوع، به ویژه از بُعد تاریخی – سیاسی، پرداخته است.
13 – به پیشواز خورشید غرب (گزارش سفر استاد مصباح یزدی به اسپانیا و آمریکای لاتین در سال 1376 و متن بحثهای ارائه شده به وسیله ایشان در این سفر)
14 – آشنایی با ادیان بزرگ حسین توفیقی
15 – عهدین (تورات و انجیل)
16 – آفتاب و سایهها (نگرشی بر جریانهای نوظهور معنویتگرا) محمد تقی فعالی
17 – هدف خلقت سید ابوالحسن مهدوی
18 – انسان و سرنوشت مرتضی مطهری
19 – عدل الهی مرتضی مطهری
20 – علل گرایش به مادّیگری مرتضی مطهری
21 – سیر حکمت در اروپا محمد علی فروغی
22 – واژهنامه فرهنگی، سیاسی (ناشر: کتاب صبح) شهریار زرشناس
23 – مبانی کلامی اجتهاد مهدی هادوی تهرانی
24 – اسلام و مقتضیات (نیازهای) زمان مرتضی مطهری
25 – درآمدی بر فلسفه علم (ناشر: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی) رضا حبیبی
تبصره:
کتابی که نام برده شد – همانند تعدادی دیگر از کتابهایی که نامشان در فهرست پیش رویتان آمده است – برای یک مطالعه مقدّماتی و یک آشنایی کلّی، مناسب است. امّا برای مطالعه افزونتر و در سطوح بالاتر درباره موضوع بسیار مهمّ فلسفه علم باید به سراغ کتابهایی به عنوان منابع تکمیلی رفت. همچنین افزون بر کتاب، مجلات وزینی که به صورت تخصصی بدین موضوع میپردازند را نیز نباید از نظر دور داشت؛ مجلاتی نظیر فصلنامه ذهن، به مدیر مسؤولی آقای علی اکبر رشاد و سردبیری آقای علیرضا قائمینیا که در بعضی شمارههایش همچون 18، 19، 23، 29، 32 و 33 به شکل اختصاصی به این بحث پرداخته است.
26 – فلسفه اخلاق محمد تقی مصباح یزدی
27 – نظام حقوق زن در اسلام مرتضی مطهری
28 – آشنایی با روان شناسی (ناشر: هاجر، وابسته به مرکز مدیریت حوزههای علمیه خواهران) محمدرضا سالاریفر
29 – روان شناسی و تبلیغات؛ با تأکید بر تبلیغ دینی (ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه) محمد کاویانی
30 – مسؤولیت و سازندگی علی صفائی حائری (عین صاد)
31 – روششناسی رفتار با جوان (ناشر: کانون اندیشه جوان) علی اکبر رشاد
32 – Introduction to Sociology بروس کوهن
تبصره:
برای بهرهگیری از ترجمه فارسی این کتاب میتوان از ترجمه آقای محسن ثلاثی با نام «درآمدی به جامعه شناسی» استفاده نمود.
33 – جستارهایی درباره فلسفه تاریخ و نظریه اجتماعی در قرآن (ترجمه، شرح و تعلیق درسگفتارهایی از شهید صدر، گردآمده در کتاب «المدرسة القرآنیّه») محمد حسین ملکزاده
34 – جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن محمد تقی مصباح یزدی
35 – تاریخ اسلام (ناشر: دفتر نشر معارف) مهدی پیشوایی
تبصره:
اگر شخصی خواهان تحقیق و مطالعه مفصّل در باب تاریخ اسلام است، میتواند از کتاب موسوعة التاریخ الاسلامی (در 8 جلد) نوشته استاد شیخ هادی یوسفی غروی، به عنوان یکی از منابع جدید، محققانه، متقن و بسیار سودمند، بهره بگیرد. این کتاب، بررسی مستند تاریخ اسلام را از زمان پیامبر (ص) – و حتی پیش از آن – آغاز میکند و تا پایان غیبت صغرای امام زمان (عج) ادامه میدهد و لذا منبع مناسبی برای مطالعه تاریخ ائمه اطهار (ع) نیز هست.
36 – لؤلؤ و مرجان میرزا حسین نوری
تبصره:
کتاب «لؤلؤ و مرجان» با تحقیق و تعلیق آقای مصطفی درایتی با عنوان «چشماندازی به تحریفات عاشورا» نیز منتشر شده است.
37 – سیاحت شرق آقا نجفی قوچانی
38 – شیخ فضل الله نوری و مکتب تاریخ نگاری مشروطه علی ابوالحسنی (منذر)
39 – در خدمت و خیانت روشنفکران جلال آل احمد
40 – بررسی لغتنامه دهخدا رضا استادی
41 – خدمات متقابل اسلام و ایران مرتضی مطهری
42 – جریانها و سازمانهای مذهبی – سیاسی ایران رسول جعفریان
43 – اندیشه سیاسی در اسلام معاصر حمید عنایت
44 – ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت عبدالله جوادی آملی
45 – آمریکا بدون نقاب (ناشر: مؤسسه کیهان) سید هاشم میرلوحی
46 – زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام محمد تقی جعفری
47 – رمان جنگ و صلح لئو نیکولایویچ تولستوی
تبصره:
منظور، خواندن نمونهای برجسته از رمانهای بزرگ جهان است و از اثر فاخرِ «جنگ و صلح» نیز تنها به مثابه مثال و نمونهای شاخص و درخشان از رمانهایی در این سطح، نام برده شد.
48 – آینه جادو (جلد اوّل: مقالات سینمایی) سید مرتضی آوینی
49 – مدیریت فرهنگی (ناشر: هاجر، وابسته به مرکز مدیریت حوزههای علمیه خواهران) محمدعلی حاجی ده آبادی
50 – Training Guide For Islamic Workers هشام الطالب
تبصره:
این کتاب با نام «مدیریت و رهبری در تشکلهای اسلامی» به وسیله آقای سید علی محمد رفیعی به زبان فارسی ترجمه شده و به وسیله نشر قطره به چاپ رسیده است.
51 – نظام اقتصادی اسلام (3 جلد) (ناشر: کانون اندیشه جوان) سید حسین میرمعزّی
تبصره:
برای آشنایی عمیق و مبنایی با نظام، سیستم و مکتب اقتصادی اسلام و مقایسه آن با مکاتب و نظامهای اقتصادی دیگر، مطالعه شاهکار ماندگار و رهگشای عرصه اقتصاد اسلامی یعنی کتاب «اقتصادنا» تألیف شهید سید محمد باقر صدر، نسبت به خواندن هر کتاب دیگری در این پهنه، ارجحیّت دارد. امّا از آنجا که ممکن است فهم این کتاب بدون بهرهگیری از تدریس یا دست کم، راهنمایی اساتید اقتصاد اسلامی برای بسیاری از دانشپژوهان در این سطح، مشکل باشد لذا از اقتصادنا به عنوان یکی از کتابهای فهرست حاضر، که فهرست کتب مطالعهای است، نام برده نشد.